Nobel z chemii 2026 za odkrycia w syntezie asymetrycznej | Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej

Henri B. Kagan i Kenso Soai zostali laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 2026 roku. Królewska Szwedzka Akademia Nauk uhonorowała badaczy za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.

Tegoroczna nagroda dotyczy jednego z fundamentalnych zagadnień chemii - chiralności. Wiele cząsteczek może występować w dwóch formach będących swoimi lustrzanymi odbiciami, podobnie jak prawa i lewa dłoń. Choć mają ten sam skład, ich przestrzenna budowa może decydować o zupełnie innych właściwościach i sposobie oddziaływania z organizmami żywymi. Ma to szczególne znaczenie m.in. w projektowaniu i produkcji leków.

Henri Kagan wykazał, że w katalizie asymetrycznej nawet niewielka przewaga jednej formy chiralnej może zostać znacząco wzmocniona. Zjawisko to określono jako efekt nieliniowy. Kenso Soai odkrył natomiast asymetryczną autokatalizę, w której produkt reakcji sam uczestniczy w katalizowaniu powstawania kolejnych cząsteczek, wzmacniając jednocześnie przewagę określonej formy chiralnej.

Odkrycia obu badaczy pomogły odpowiedzieć na pytanie, które przez ponad sto lat pozostawało jednym z ważnych problemów chemii: w jaki sposób może spontanicznie powstawać homochiralność, charakterystyczna m.in. dla świata organizmów żywych. Ich prace mają również praktyczne znaczenie dla chemików projektujących reakcje wykorzystywane w produkcji farmaceutyków.

Nagroda Nobla z chemii jest przyznawana przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk. W 2026 roku jej wartość wynosi 12 mln koron szwedzkich.